Kaçak Akım Rölesi Neden Atar?
Kaçak akım rölesi, faz ve nötr iletkenlerinden geçen akım arasında fark algıladığında, yani akımın bir kısmı toprağa veya bir insan vücuduna kaçtığında atar. En yaygın nedenler yalıtımı bozulmuş cihazlar (termosifon, çamaşır makinesi, fırın), nem alan prizler ve buatlar, nötr-toprak karışması ve dış mekân aydınlatmalarıdır. 30 mA röle hayat koruması sağlar.
Kaçak akım rölesi (RCD, halk arasında kaçak akım şalteri), elektrik çarpmasına karşı en önemli koruma elemanıdır. Normal çalışmada fazdan giden akım nötrden geri döner. Akımın bir kısmı yalıtım hatası veya bir insan üzerinden toprağa kaçtığında bu denge bozulur ve röle devreyi keser.
Rölenin sık atması rahatsız edici olsa da bu, tesisatta veya bağlı bir cihazda gerçek bir kaçak olduğunu gösterir. Röleyi devre dışı bırakmak yerine kaçağın kaynağını bulmak gerekir.
Başlamadan önce güvenlik
- Kaçak akım rölesini asla devre dışı bırakmayın.
- Röleyi attıran cihazın metal gövdesine çıplak elle ve ıslak zeminde dokunmayın.
- Tesisat kaynaklı kaçaklarda elektrikçiye başvurun; pano içi müdahale yapmayın.
- Röle sık atıyorsa ve sebebi bulunamıyorsa elektrikçinin izolasyon ölçümü yapmasını isteyin.
30 mA ve 300 mA Röle Farkı
Rölenin hassasiyeti mA (miliamper) cinsinden yazılır. 30 mA'lik röleler insan hayatını korumaya yöneliktir ve konutlarda priz hatlarında kullanılır. 300 mA röleler ise yangın koruması amacıyla ana girişte veya büyük tesislerde tercih edilir. Banyolar gibi ıslak hacimlerde 30 mA koruma ilgili standartlarda öngörülür. Röle tipi (AC, A, F, B) kaçak akımın dalga şeklini algılama yeteneğini gösterir; inverterli cihazların yaygınlaşmasıyla A tipi röleler daha sık tercih edilmektedir.
Rölenin Atmasına Yol Açan Yaygın Nedenler
- Isıtıcı rezistanslı cihazlar: Termosifon, çamaşır ve bulaşık makinesi, fırın ve elektrikli su ısıtıcısında rezistans yalıtımı zamanla bozulur. Bu cihazlar en sık kaçak nedenidir.
- Nem ve su: Banyo, balkon ve bahçe prizleri, dış aydınlatma armatürleri ve buatlara su girmesi.
- Nötr-toprak karışması: Tesisatta nötr ve toprak iletkenlerinin yanlış bağlanması veya bir buatta birbirine temas etmesi.
- Hasarlı kablo: Duvara çakılan çivi veya delinen kablo, ezilmiş uzatma kablosu.
- Toplam kaçak birikimi: Çok sayıda elektronik cihazın küçük kaçak akımları aynı röle üzerinde toplanabilir.
Kaçağın Kaynağını Bulmak
- Röle attığında evdeki tüm cihazların fişlerini çekin, sabit bağlı cihazları (termosifon, kombi, fırın) sigortalarından kapatın.
- Röleyi kaldırın. Kalkmıyorsa kaçak tesisatın kendisindedir; elektrikçi gerekir.
- Röle kalkıyorsa sigortaları teker teker açın. Röleyi attıran sigortanın hattı sorunludur.
- O hattaki cihazları birer birer takın. Röleyi attıran cihazı kullanmayı bırakın ve servise götürün.
- Sorun yalnız yağmurlu havada görülüyorsa dış mekân priz ve armatürlerini kontrol ettirin.
Test Butonu Neden Önemli?
Rölenin üzerindeki T veya TEST butonu, yapay bir kaçak oluşturarak mekanizmanın çalışıp çalışmadığını kontrol eder. Üreticiler bu testin düzenli aralıklarla, genellikle ayda bir veya üç ayda bir yapılmasını önerir. Butona basıldığında röle atmıyorsa koruma çalışmıyor demektir ve röle elektrikçi tarafından değiştirilmelidir.
Röle Neden Rastgele Zamanlarda Atar?
Kaçak her zaman sürekli değildir. Örneğin çamaşır makinesinin rezistansı sadece ısıtma aşamasında devreye girdiği için röle yıkamanın belirli bir anında atar. Buzdolabı ve derin dondurucu kompresörleri belirli aralıklarla çalışır; kompresör devreye girdiğinde kaçak oluşuyorsa röle gece yarısı atabilir. Termosifon da su ısıtırken kaçak yapar, bekleme modunda yapmaz. Bu yüzden rölenin ne zaman attığını not etmek, hangi cihazın sorumlu olduğunu bulmayı kolaylaştırır.
Fırtına ve yıldırım düşmeleri sırasında hatta oluşan ani gerilim dalgaları da röleyi tek seferlik attırabilir. Bu durumda röle sorunsuz kalkıyorsa ve tekrarlamıyorsa genellikle tesisat sorunu yoktur.
İpuçları
- Termosifon gibi eski cihazlar röleyi aralıklı attırıyorsa rezistans yalıtımını servis kontrol etmelidir.
- Bahçe ve balkon prizlerinde kapaklı ve uygun IP sınıflı ürün kullanın.
- Röle testini takvime yazın; çoğu kullanıcı yıllarca hiç test yapmaz.
- Yeni bir cihaz aldıktan sonra röle atmaya başladıysa önce o cihazı ayrı bir hatta deneyerek kaynağı doğrulayın.
- Röle her attığında saati ve o anda çalışan cihazları not edin.
Sık yapılan hatalar
- Sık attığı için röleyi köprüleyip devre dışı bırakmak: elektrik çarpmasına karşı koruma tamamen kaybolur.
- Röleyi daha az hassas (300 mA) bir modelle değiştirmek.
- Kaçak yapan cihazı ayrı bir rölesiz prize bağlayarak kullanmaya devam etmek.
- Rölenin attığı her durumda sorunu röleye bağlamak: rölelerin çoğu doğru çalışır ve gerçek bir kaçağı işaret eder.